Wat is goede jeugdhulp? En hoe organiseer je jeugdhulp op school? En wat als je niet naar school kunt? Op deze vragen probeert filmmaker Jan Stap antwoord te geven. In de aangrijpende documentaire ‘Het kind of de rekening?’ volgt Stap onder andere Sven (14) en Misja (12) in hun worsteling om met autisme en een angststoornis hun plek in de maatschappij te vinden. Ook spreekt hij met hun ouders, hulpverleners en de politiek. Stap vertelt over de bijzondere ervaring die het voor hem was om deze documentaire te maken.

Je hebt een aantal mensen van heel dichtbij gevolgd. Wie heb je in je hart gesloten?
“Dat zijn er meerdere. Zo erg dat ik de tranen op voel komen als ik dit zeg. Ze hebben allemaal hun kwetsbaarheid laten zien om anderen weer een stukje vooruit te helpen. Het geldt voor allemaal, ook de ouders. En de goede hulpverleners. Echt mensen die het met hart en ziel doen, ook in hun vrije tijd. Omdat hun werkgever er niet eens altijd geld voor krijgt. Ze laten me niet meer los.”

Jeugdhulp is een ingewikkeld onderwerp, waarom ben je deze documentatie gaan maken?
“Dat vraag ik mezelf ook steeds af. Deels heb ik zelf met jeugdhulp te maken gehad omdat één van mijn kinderen een vorm van autisme heeft. Ik heb gemerkt hoe essentieel goede hulp op het goede moment is. Wij hebben veel geluk gehad en het is best goed gegaan. Maat ik heb ook een innerlijke drijfveer: ik wil er toe doen. En dit is de manier waarop ik ertoe kán doen. Ik vraag me al jaren af of we niet te veel aan het institutionaliseren zijn. We willen alles regelen en maken het ingewikkeld. Als land bulken we van het geld, maar toch is er geld tekort. Rara hoe kan dat. Omdat geld geoormerkt is. Daar maak ik me zorgen over als Nederlander en dat wil ik inzichtelijk maken.”

Hoe ging het? Liep je tegen dingen aan?
“Corona en twee lockdowns hielpen niet mee. Veel activiteiten gingen niet door en ik mocht ook niet overal langs komen. Sommige mensen aarzelden ook best wel om mij binnen te laten omdat ze negatieve ervaring hebben met de pers hadden, waarbij er een verkeerd beeld werd geschetst. Soms moest ik praten als Brugman om ergens te mogen filmen. Ook moest ik het vertrouwen winnen bij sommige jongeren die zoveel hebben meegemaakt dat ze het vertrouwen in volwassenen een beetje zijn verloren. Ze laten niet zomaar iemand meer toe.

Maar er waren ook plekken waar ik meteen langs mocht komen en mensen die me enorm hebben geholpen. Karin van oudervereniging Balans bijvoorbeeld. Zij heeft een oproep geplaatst in de nieuwsbrief en op de website en zo ben ik in contact gekomen met Sven en Misja. Terugkijkend heb ik heel veel geleerd. Ook dat er zo’n diversiteit aan mensen is. Dat wist ik wel maar het is nog eens benadrukt.”

Wat moet er volgens jou anders?
“Als we als overheid reageren op een probleem, dan is dat vaak te rigoureus. Een voorbeeld: Leiden wil eigenlijk geen uithuisplaatsingen meer, maar kinderen willen dat soms juist wel. Die zeggen ‘alsjeblieft haal me hier weg’. Kijk naar de kinderen zelf, niet naar de getallen.

En zorg ervoor dat de omgeving waar een kind leeft in orde is. Voor een groot deel is dat op school. Leiden heeft er wel voor gezorgd dat er een groot aanbod aan speciaal onderwijs is. Zonder dat zou het nog veel erger zijn. Dan zijn er alsnog kinderen die daar niet genoeg aan hebben. Ik zou wilden dat er ook voor die kinderen een oplossing komt.”

Wat hoop je dat deze ‘Het kind of de rekening?’ losmaakt?
“Ik hoop dat ik het gevoel raak van mensen die er beroepsmatig mee bezig zijn. Het gaat zo vaak over geld, maar het gaat eigenlijk vooral over mensen. Vanuit gevoel en betrokkenheid doe je minder snel dingen die schadelijk zijn. De overheid zegt nu dat alle thuiszitters naar school moeten, maar dat kan gewoon niet altijd. Als Sven naar school zou moeten, dan zou dat helemaal niet goed gaan. De doelen gaan voorbij aan het kind. Je moet per kind kijken wat werkt. Ik hoop dat ik dat over kan dragen.

En ik denk ook dat de maatschappij aan zet is. Als we mensen aan de kant schuiven omdat we ze raar vinden, dan zijn we onderdeel van het probleem. Dat kan soms best wel moeilijk zijn, maar je kan het best wel leren. Ik hoop mensen te inspireren om anders naar zichzelf en anders naar elkaar te kijken. Er zijn vaak creatieve oplossingen voor problemen. Neem nou de oud-marineman die een dagbesteding is begonnen omdat hij goed om kan gaan met autistische kinderen. Hij is nu valkenier en een held voor Sven.”

‘Baanbrekend oordeel: kabinet moet komende jaren miljarden extra investeren in jeugdzorg’ kopte het RTL nieuws van 27 mei 2021. Voor de documentaire ‘Het kind of de rekening?’ interviewde ik hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie Wouter Staal over hoe we om moeten gaan met de financiering van het jeugdzorg.

Een stukje uit dit interview wil ik alvast delen. We hebben de titel van de documentaire veranderd. Het wordt: ‘Het kind of de rekening?’. Een actuele titel, blijkt maar weer! We plannen de première van de docu zodra de omstandigheden het weer toelaten. De productie wordt financieel mogelijk gemaakt door het Leids Mediafonds

Wat leeft er onder de jongeren in een wijk? Waar zijn ze trots op? Op welke plekken en waarom hebben ze het naar hun zin en voelen ze zich thuis? En van daaruit: wat zijn verdere wensen? Wat zou anders moeten?

Die vragen stelde gemeente Leiden me in het voorjaar van 2012. Ze wilde een vinger aan de pols houden in de wijken Meerburg en Roomburg. Zou het antwoord hierop gevonden kunnen worden door de jongeren hun directe omgeving te laten filmen? Ik had nog niet eerder zo’n vraag gekregen, maar nam de uitdaging aan.

De gemeente gebruikte het begrip ‘jongerenparticipatie. Ik wist niet precies wat dat was, dus deed ik wat literatuuronderzoek. Zo vond ik de ‘Toolkit Jeugdparticipatie’ van het Verwey-Jonker Instituut en Stichting Alexander (link in het eerste commentaar). Tussen 32 tools, zoals enquête, interview en panelgesprek, vond ik ‘(Youtube) Film’. Daarin staat te lezen: “Film is een aansprekend middel om iets over te brengen. Aansprekende beelden over persoonlijke ervaringen blijven vaak goed hangen bij de kijker. Als jongeren open en eerlijk hun verhaal vertellen, kan dit als inspiratie dienen voor andere jongeren.”. Het doel is voorlichting of vanuit het perspectief van jongeren een situatie in beeld brengen.

Deelnemers vinden was niet makkelijk

Het vinden van jongeren die mee wilden doen, viel niet mee. Aanvankelijk mikten we op een doelgroep van 12 tot en met 18 jaar, maar al heel snel werd ons duidelijk dat je niet kunt spreken van één groep. Oudere jongeren brengen veel minder tijd door in hun woonwijk. Ze zitten op de middelbare school ergens anders in de stad. En ze zoeken hun vertier vaker in het centrum. En wij zochten juist jongeren die veel tijd in hun eigen wijk doorbrachten. We pasten ons plan aan en richtten ons op jeugd van rond de 12 jaar. We gingen de wijken in om flyers uit te delen en organiseerden een inloopavond waarop jongeren zich konden aanmelden. Vol verwachting zaten we in het buurthuis om jongeren te verwelkomen. Maar er kwam niemand opdagen! Jongeren op straat aanspreken, werkte ook niet. Want we moesten tegelijkertijd hun ouders leren kennen, omdat die hun toestemming moesten geven. Via de opbouwwerker kwam ik in contact met enkele sleutelfiguren uit de beide wijken: de voorzitters van de wijkverenigingen en een paar actieve buurtbewoners. Ze brachten ons met mensen in contact. Dankzij hen lukte het om genoeg deelnemers te vinden: bij de buurtpicknick, tijdens het wijkfeest en bij ouders thuis. Uiteindelijk konden we in elke wijk een filmploeg samenstellen.

Verrassend resultaat

Op de eerste middag gaf ik een korte introductie over de bedoeling van het project en over wat jongerenparticipatie is. De deelnemers gingen meteen enthousiast aan de slag met het schrijven van een scenario. Daarna leerde ik hen de basisvaardigheden van het filmen, zodat we hun wijk in konden trekken met camera en geluidshengel. Ze filmden de plaatsen waar ze trots op waren: hun schooltuin, hun zwemplek, hun speeltoren en ‘De Bult’ – een park op een oude vuilnisbelt. Ze kwamen ook met verrassende voorstellen voor verbetering.

Het ene team kwam met heel concrete aanwijzingen om de overlast rond een voetbalveldje te beperken en er zelf ook meer plezier te beleven. Door het veld een kwartslag te draaien, zouden er minder ruiten sneuvelen. Ze hadden ook oog voor het vergroten van de veiligheid (zorgen dat de bal niet de straat op rolt) en voor geluidsoverlast (ze willen graag geluidsarme doelen in plaats van de metalen versie die er nu nog staat). Een van de jongens zei het zo: “We willen dat het voetbalveld helemaal verbouwd wordt, hoe de kinderen het eigenlijk willen!”

Het andere team wees op De Bult de exacte plaatsen aan waar extra bakken voor hondenpoep zouden moeten komen, zodat zij in het gras konden spelen zonder in een stinkende hoop te trappen. En ze pleitten voor niet teveel speeltoestellen op een grasveld, om ruimte te houden om te rennen en te voetballen. Ze wilden ook graag dat de omgevallen bomen in het park op De Bult zouden blijven liggen, omdat je er zo lekker in kon spelen! Omdat De Bult een grondige opknapbeurt zou krijgen, waren de kinderen bang dat het open en ruige karakter zouden verdwijnen. Hun devies was: “Laat het zoals het is en plaats alleen wat hondenpoepbakken bij!”

Tips om film succesvol in te zetten bij jongerenparticipatie

Steek veel tijd in het werven van deelnemers. Sluit daarbij aan bij mensen die de wijk goed kennen en ook goed staan aangeschreven bij de bewoners.

Zorg dat de ouders betrokken zijn, op z’n minst omdat ze toestemming moeten geven voor de deelname van hun kind.

Leg goed uit wat participatie is. Stichting Alexander en het Verwey-Donker Instituut geven als definitie:

• inspraak (ik kan mijn mening geven)
• invloed (er wordt met mijn mening/idee iets gedaan)
• eigen initiatief (ik kan dingen organiseren die ik zelf wil).

Zorg dat het ook echte participatie wordt. Breng de film(s) onder de aandacht van de verantwoordelijke ambtenaren en bestuurders. In ons geval organiseerden we een presentatie waarbij de wethouder, enkele ambtenaren, de opbouwwerkers, de woningbouwcorporaties, leden van de wijkverenigingen en van bewonerscommissies aanwezig waren. En natuurlijk de jongeren zelf met hun ouders.